In het hart van de vestingstad Gorinchem staat een opvallend monument dat bezoekers direct in het oog springt: de Grote Kerk Gorinchem. Dit imposante neo-classicistische kerkgebouw domineert de Groenmarkt en roept bij veel Gorcummers een gevoel van thuiskomen op. Met haar karakteristieke architectuur en rijke geschiedenis is de Grote Kerk niet alleen een religieus monument, maar ook het culturele hart van de stad.
Van middeleeuwse kerk tot modern monument
De geschiedenis van de Grote Kerk Gorinchem begint al in de 13e eeuw. Op dezelfde plek stond vroeger de gotische Sint Maartenskerk, die op 12 april 1263 werd ingewijd en vernoemd was naar de beschermheilige van Gorinchem. Rond 1570, na de Reformatie, werd de Sint Maartenskerk omgedoopt tot ‘De Kerk’ en later, in tegenstelling tot de ‘Kleine Kapel’ in de Arkelstraat, de ‘Grote Kerk’.
Een dramatisch keerpunt kwam tijdens de winter van 1813-1814, toen de stad Gorinchem het toneel was van zware gevechten. De Fransen hadden zich in de stad verschanst en werden vanaf de rivier de Merwede zwaar beschoten door Russische en Pruisische troepen. De kerk raakte zo ernstig beschadigd dat erediensten alleen nog bij mooi weer konden worden gehouden. Op 31 augustus 1844 werd de Grote Kerk op last van het stadsbestuur gesloten wegens bouwvalligheid. De kerkvoogdij zag geen andere oplossing dan het gebouw af te breken.
Een nieuw begin in neo-classicistische stijl
De Amsterdamse architect Isaäc Warnsinck kreeg de opdracht om een nieuw kerkgebouw te ontwerpen. Samen met zijn leerling Abraham Nicolaas Godefroy ontwierp hij de huidige driebeukige basiliek met zowel Romaanse als classicistische trekken. Op 4 mei 1851 werd het nieuwe gebouw feestelijk ingewijd. Ongeveer twee jaar later, op 18 september 1853, klonk voor het eerst het geluid van het bijzondere Bätz/Witte-orgel door de kerk.
De Grote Kerk Gorinchem is bijzonder vanwege haar sobere rondboogstijl en heeft daarmee een unieke plaats binnen de Nederlandse kerkarchitectuur. De gevels zijn nagenoeg gaaf bewaard gebleven en bevatten kenmerkende gietijzeren details die zeer gewaardeerd worden.
De scheve Sint-Janstoren
De kerk is gebouwd tegen de imposante Grote Toren, in de volksmond ook wel de Sint-Janstoren genoemd. Deze gotische toren uit de 15e eeuw is 67 meter hoog en werd rond 1450 gebouwd. Net als de beroemde Toren van Pisa staat ook deze toren scheef – tijdens de bouw verzakte de fundering in de zachte bodem, waardoor er een duidelijke knik in het bouwwerk ontstond. De toren staat maar liefst ruim anderhalve meter uit het lood!
In Gorinchem gaat het verhaal dat er, toen de toren bleek te verzakken, een extra fundering werd aangebracht van koeienhuiden. Of dit verhaal waar is of niet, feit is dat de toren sindsdien stabiel staat. De spits werd voltooid in 1517 en de toren biedt een prachtig uitzicht over de vestingstad en de wijde omgeving.
Het monumentale Bätz/Witte-orgel
Een van de hoogtepunten van de Grote Kerk Gorinchem is zonder twijfel het monumentale Bätz/Witte-orgel uit 1853. Dit is het eerste door orgelbouwer Christian Gottlieb Friedrich Witte gerealiseerde driemanuaals orgel met een rugpositief en zijn eerste ontwerp in de Romaanse stijl. De drie beelden die de hoofdkas sieren, werden vervaardigd door de Utrechtse beeldhouwer Joannes Rijnbout.
Bij de bouw werd gebruik gemaakt van pijpwerk uit het vorige orgel uit 1761 van Johann Bätz, die op zijn beurt pijpwerk had gebruikt van Stephanus Cousijns uit 1666. Na een grondige restauratie tussen 2007 en 2012 door orgelmakerij Pels & Van Leeuwen werd het orgel op 4 februari 2012 opnieuw in gebruik genomen. Regelmatig worden er orgelconcerten gehouden die de prachtige akoestiek van de kerk volledig benutten.
Historische schatten
In de kerk bevinden zich bijzondere grafmonumenten van de invloedrijke familie Van Arkel. Het vroeggotische graf van Jan van Arkel III (ca. 1275-1324) en zijn echtgenote Mabelia van Voorne toont hen liggend onder rijk versierde baldakijnen. Dit monument werd in 1916 herontdekt en gerestaureerd.
Ook bijzonder zijn de vier historische Statenbijbels uit 1686, 1702, 1718 en 1748. Gorinchem werd in de 17e en 18e eeuw ook wel ‘de Bijbelstad’ genoemd vanwege de vele stadsdrukkers die bijbels uitgaven. Deze vier unieke exemplaren werden in 2010 ‘ontdekt’ in de kluis van de kerk en zijn tussen 2012 en 2013 zorgvuldig gerestaureerd. Sinds 2013 zijn ze permanent te bewonderen in de kerk.
Een levend cultureel podium
Vandaag de dag is de Grote Kerk Gorinchem veel meer dan alleen een plaats voor erediensten. Het gebouw heeft een belangrijke rol gekregen in het culturele en sociale leven van de stad. De kerk biedt ruimte voor herdenkingen, tentoonstellingen, concerten en andere culturele activiteiten. De Stichting Vrienden van de Grote Kerk organiseert van mei tot september diverse evenementen, waarbij de lunchconcerten op woensdag bijzonder populair zijn.
Ontdek Gorinchem tijdens een stadswandeling
Wil je de Grote Kerk Gorinchem met eigen ogen zien en meer ontdekken van deze prachtige vestingstad? Doe dan mee met onze stadswandeling door Gorinchem, waar je niet alleen dit imposante monument bezoekt, maar ook andere hoogtepunten van de stad verkent. Onze route voert je langs de best bewaarde vestingwerken van Nederland, historische grachten en de mooiste plekken van Gorinchem. Perfect voor een stadswandeling Gorinchem vol architectuur, geschiedenis en verrassingen!